Ins en outs van Cultuursensitieve mantelzorgondersteuning

Verslag de conferentie Cultuursensitieve Mantelzorg van 9 november 2017 in de Mussen in Den Haag


Openingswoord
Charlie Ortega, adjunct directeur van PEP, heet de ongeveer 120 bezoekers van de bijeenkomst welkom. Zij wijst op het belang van mantelzorg. Den Haag kent maar liefst 100.000 mantelzorgers. Zij is daarom blij dat er vertegenwoordigers van de wetenschap, beleidsmakers, zorg- en vrijwilligersorganisaties en professionals aanwezig zijn. Zij dankt iedereen die deze bijeenkomst mede mogelijk heeft gemaakt. Het is een mooie mix om met elkaar in dialoog te gaan, de samenwerking te zoeken en actie te ondernemen.

Waarom is cultuursensitieve mantelzorgondersteuning belangrijk?
Cultuursensitieve mantelzorgondersteuning is in de eerste plaats belangrijk omdat er met de introductie van de WMO meer en meer een beroep wordt gedaan op het eigen netwerk voor iedereen die zorg nodig heeft. Ten tweede omdat Den Haag een superdiverse stad is, 52% van de inwoners van De Haag is van niet westerse afkomst. Onderzoek wijst uit dat vrouwen en migranten- mantelzorgers een groter risico lopen om overbelast te raken. Dus je kan als organisatie die zich inzet voor zorgverlening en mantelzorg, simpelweg niet om diversiteit heen.

Uit onderzoek dat PEP heeft gedaan naar wensen en behoeften van mantelzorgers blijkt verder dat migrantenmantelzorgers minder op de hoogte zijn van de mogelijkheden voor ondersteuning en ze maken daarom minder gebruik van mantelzorgondersteuning. Er is in Den Haag wel al veel gedaan om migrantenmantelzorgers te bereiken en te informeren, maar het blijkt nog beter te kunnen en daar hopen we vanmiddag met zijn allen naar op zoek te gaan. Hoe kunnen we in deze superdiverse stad de mantelzorgers beter bereiken, informeren en ondersteunen en welke verbeteringen zijn daarbij mogelijk, dat is de vraag voor deze bijeenkomst. Charlie wenst wenst iedereen een inspirerende bijeenkomst.

Dagvoorzitter Shida Khizou licht het programma toe en doet een warming up met de zaal, vervolgens wordt er een korte film getoond, over wat er mis kan gaan in de communicatie tussen zorgverlener en cliënt.

Inleiding van Gökman Dogan namens de Gemeente Den Haag
Gökman Dogan spreekt allereerst zijn waardering uit voor het feit dat mensen in grote getale naar de bijeenkomst zijn gekomen. De gemeente Den Haag hecht veel waarde aan het thema mantelzorg. Hij licht de maatregelen en de acties toe die de gemeente in gang heeft gezet om migrantenmantelzorgers te ondersteunen;

  • De gemeente heeft de aandachtsfunctionarissen van de Servicepunten XL getraind, om mensen zo goed mogelijk te woord te staan en zo nodig verder te helpen. Waaronder medewerkers met een migrantenachtergrond. Deze kunnen mensen die taalproblemen hebben en andere inzichten over zorgverlening hebben verder helpen, zodat zij ook ondersteuning op maat kunnen krijgen.
  • Website www.denhaagmantelzorg.nl is gerealiseerd, voor informatie en het stellen van vragen.
  • Er is een campagne gevoerd ook om migranten te informeren, zodat zij toegang vinden tot de zorg en mantelzorgondersteuning.
  • De buurtcentrales zijn in de gelegenheid gesteld om activiteiten op te zetten om ouderen in staat te stellen langer zelfstandig te wonen, maar ook om mantelzorgers op deze wijze te ontlasten.
  • Er is een webwinkel opgezet voor het verstrekken van mantelzorgwaardering in de vorm van een cadeau.
  • De afgelopen drie jaar heeft de gemeente jaarlijks 25 migrantenorganisaties in staat gesteld om via het organiseren van bijeenkomsten mantelzorgers te bereiken. Jaarlijks hebben ongeveer 2.500 migranten deze bijeenkomsten bijgewoond. De gemeente wil deze activiteit voortzetten.
  • Er is een pilot ‘Sociaal makelaar’ in enkele stadsdelen van start gegaan.
  • Verder is er een project vertrouwenspersonen van start gegaan. Vrijwilligers uit ‘eigen kring’ worden getraind, waarna zij voor instellingen en organisaties mantelzorgers opzoeken en eventueel koppelen aan gewenste ondersteuning. Er zijn inmiddels 70-75 vertrouwenspersonen actief om de kloof tussen informele en formele zorg te dichten.
  • De mantelzorg rust veelal op de schouders van vrouwen. Om mannen meer bewust te maken en hun inzet bij het verlenen van mantelzorg te vergroten, heeft de gemeente cursussen en trainingen aangeboden. Er zijn mannen bereikt en ook deze activiteit wil de gemeente in de toekomst blijven bieden.
  • Verder dankt Gökman PEP voor haar inzet als kenniscentrum dat veel materiaal en signalen verzamelt en deze uitwisselt met de gemeente. Dit vormt de basis van de samenwerking met de gemeente. Ook deze bijeenkomst is zo tot stand gekomen.
  • Als het om cultuursensitieve zorg gaat, wil hij ook de inzet van de Haagse Hogeschool noemen. Deze heeft een leergang cultuursensitieve zorg ontwikkeld. Binnen deze leergang proberen ze jaarlijks zo’n 25 personen te trainen om organisaties te helpen en hen bewust te maken van de positie van de migrantenmantelzorger.
  • Ook wordt de inzet van migranten gevraagd bij het meedenken over beleid, daarom wordt er naar gestreefd om een evenredige vertegenwoordiging in cliëntenraden/wmo-raden te realiseren.

Hij sluit af met de opmerking dat hij openstaat voor vragen en verder contact, hij is te bereiken via PEP maar ook via de eigen organisaties.

Inleiding van Ibrahim Yerden
Ibrahim Yerden is cultureel antropoloog en heeft onderzoek gedaan naar migrantenmantelzorgers. Zijn centrale vraag is: Hoe kunnen we de kloof tussen migrantenmantelzorgers, hun zorgvragers en de professionele zorg en het beleid overbruggen?

Enkele landelijke cijfers
Er zijn vier miljoen mantelzorgers in Nederland. Dat zijn veel mensen die allen onbetaald werk verrichten. En de vergrijzing neemt toe. Over 20 jaar zijn er in Nederland 4,6 miljoen ouderen. Als we naar niet-westerse migranten kijken verdubbelt het aantal tussen 2010 en 2020. De mantelzorg wordt voor het grootste deel door vrouwen uitgevoerd; 60% van hen is vrouw. Zij zorgen voor de ouders en voor schoonouders en voor kinderen54% van de Marokkaanse zorgvragers doet een beroep op het eigen netwerk, bij de Turken is dat 30%, bij Surinamers 21%, bij Antillianen 10% en van de autochtonen doet 16% een beroep op het eigen netwerk. 16% van de autochtone zorgvragers doet een beroep op de thuiszorg, 17% van de Surinamers van de Turken is dat 7%. De Antillianen voor 8% en slechts 1% van de Marokkanen maakt gebruik van thuiszorg. De laatsten maken dus het meest gebruik van hun eigen sociale netwerk.

De rol van de familie bij het verlenen van zorg
Marokkanen, Turken en Surinamers wonen over het algemeen dicht bij elkaar. De Antilliaanse families wonen juist veelal verspreid. Bij hen kost het geven van mantelzorg veel tijd en geld, door het reizen. Als we naar de zorgtaken van de Marokkanen en Turken kijken dan zijn de taken gebaseerd op sekseverschillen. Voorbeeld; de man kan niet zo makkelijk fysieke mantelzorg bieden voor de vrouw. De man-vrouw verhoudingen spelen een minder grote rol bij de mantelzorg onder Surinamers en Antillianen.

In Nederland is over het algemeen zorg verlenen wederkerig. Iedereen zorgt voor elkaar en ondersteund elkaar. Maar bij de Turken en Marokkanen is zorg verlenen verplicht. Bij de Surinamers en Antillianen is dat niet het geval, men verwacht het wel, maar het is geen plicht. Bij de Marokkanen en Turken zorgen de vrouwen, vooral de schoondochters, het gaat dan om de huishoudelijke taken en het eten. Over de zorg en de taakverdeling wordt niet gesproken. De term mantelzorg is vaak onbekend.

Voor de zorgverwachting zijn ondermeer de voorschriften vanuit de religie van belang zoals de halal maaltijd. Bij de Surinamers is dat minder het geval en is er meer overeenkomst met de autochtone Nederlanders. Als het gaat om persoonlijke verzorging spelen de sekseverschillen een rol, zeker bij de Marokkanen en Turken. Schaamte is daar een onderdeel van, zeker als het gaat om het wassen en scheren en het verzorgen van de schaamstreek. Over deze normen en waarden en dus verwachtingen over persoonlijke zorgverlening wordt binnen de familie wordt niet of nauwelijks gesproken. Dit vormt een belemmering bij de ondersteuning en daarom is het belangrijk dat deze taboes worden doorbroken.

Als het gaat om de verantwoordelijkheid voor de mantelzorg dan ligt die bij de Turken en Marokkanen bij de man. Hij voert de taken niet uit, maar hij gaat er wel over. Bij de Surinamers en Antillianen heeft de vrouw de verantwoordelijkheid, maar draagt ook zorg voor de uitvoering.

Knelpunten bij de professionele zorg:

  • Klachten over discriminatie
  • Het niet kunnen verdragen dat er steeds verschillende mensen over de vloer komen
  • Het ontbreken van een vertrouwensband
  • Inzicht van en medewerking door de thuissituatie ontbreekt

Tot slot
Traditionele zorgopvattingen spelen nog steeds een belangrijke rol als het gaat om mantelzorg ondersteuning. Tussen zorgvrager en professionele hulpverlening bestaan andere zorgopvattingen. Cultuursensitieve mantelzorg is en blijft belangrijk. Maar ook emancipatie is van belang voor de herdefiniëring van zorgtaken. Mantelzorgers hebben op alle terreinen ondersteuning nodig. Vaststelling van de zorg en ondersteuningsbehoefte van gemeente en zorgaanbieders dient altijd in de aanwezigheid van de mantelzorger plaats te vinden. Om een goede ondersteuning te bieden zijn alle partijen van belang, gemeente, instellingen, migrantenorganisaties en de mantelzorgers zelf. 

Inleiding Christine Harrevelt van de stichting NOOM
Christine Harrevelt beschrijft het project ‘Zorg verandert’. Dit is een vijfjarig project dat gefinancierd wordt door VWS waarbij organisaties voor mensen met een lichamelijke, psychische en verstandelijke beperkingen en of chronische ziekten betrokken zijn, de Ouderenbonden en NOOM. Het is een programma bedoeld voor mensen die nu en of in de toekomst zorg nodig hebben en voor hun naasten, mantelzorgers en vrijwilligers. Met andere woorden ze proberen binnen dit project mensen te ondersteunen op weg naar het vinden van betere en passende oplossingen op het gebied van zorg en ondersteuning. Dat doen ze door met elkaar in gesprek te gaan of met mensen die een bijdrage kunnen leveren aan passende oplossingen.

NOOM heeft een speciale methode. Zij trainen sleutelfiguren uit de verschillende gemeenschappen inhoudelijk en didactisch. Deze zorgen dan zelf voor het bereiken van de achterban en ze begeleiden de bijeenkomsten die NOOM organiseert. Het is belangrijk dat de mensen uit de eigen gemeenschap de informatie in begrijpelijke taal en met voorbeelden uit de eigen omgeving kunnen uitleggen aan ouderen.

Christine: 'Tijdens het project hebben we een aantal bijeenkomsten gehouden, vanaf het voorjaar 2015 tot en met augustus 2017. Dat waren 421 informatieve bijeenkomsten, waarbij we ruim 15.000 mensen hebben bereikt. Die bijeenkomsten gingen vooral over de omslag van de verzorgingsstaat naar de participatiesamenleving en over de bijbehorende transities. En over de procedure om ondersteuning van de gemeente te krijgen. En ook wat is de rol van de zorgverzekeraar en wat de wet langdurige zorg inhoudt. Na de periode van informatieve bijeenkomsten zijn er ook nog dialooggesprekken en bijeenkomsten gehouden in de periode juni 2016 tot nu. Dat waren tot nu enkele dergelijk 250 bijeenkomsten en daar hebben we 3.000 mensen bereikt. Tijdens deze gesprekken konden de deelnemers hun eigen ervaringen naar voren brengen en uitwisselen. Zij konden elkaar tips en adviezen geven om te kijken hoe zij hun eigen problemen konden aanpakken. En ook kwam aan de orde dat er eigen lokale groepen kunnen ontstaan die eigen hulp en ondersteuning kunnen bieden. Zo bevorder je de zelfredzaamheid, maar vooral ook de samenredzaamheid.'

Vragen uit de zaal

Hoe kunnen professionals mantelzorgers ondersteunen, in gezinnen waar de mantelzorg voor de kinderen een plicht is?
Antwoord van Ibrahim Yerden: Samen met migrantenorganisaties bijeenkomsten organiseren om het taboe rond zorgverlening te doorbreken. Hij geeft het voorbeeld van gesprekken in de moskee. Deze worden gefaciliteerd door de gemeente Den Haag. Zelf hoopt hij dat dit nog enige tijd volgehouden wordt, gezien de toename van zorgvragers.

Over hoeveel jongere mantelzorgers hebben we het?
Over jongere mantelzorgers zijn geen cijfers, maar wat wel gezegd kan worden is dat jongere vaak een schuldgevoel hebben als zij niet goed tegemoet kunnen komen aan de vraag. Sommige zitten op school en als je niet voldoende tijd hebt, komt de schaamte.

De zaal aanzet
Na de pauze heten Abderrahim Kajouane en Eugenie de van der Schueren de deelnemers namens PEP Den Haag nogmaals welkom en danken hen voor de grote opkomst. Eugenie maakt van de gelegenheid gebruik om haar waardering voor mantelzorgers uit te spreken. Zij was zelf jarenlang mantelzorgconsulent en werkt nu als trainer en adviseur om deze ervaring in te zetten om zorgorganisaties, migrantenorganisaties en vrijwilligers organisaties te adviseren en te trainen rondom de ondersteuning van mantelzorgers. Hoe vind je elkaar, hoe werk je samen, hoe ga je het gesprek aan met elkaar etc..

Abderrahim wijst erop dat er veel kennis en ervaring is over cultuursensitieve zorg. 'De sprekers hebben goede voorbeelden aangedragen. Nu is het vooral tijd om actie te ondernemen om de mantelzorgers te ondersteunen die nog niet bereikt worden. Naast alle aandacht voor de verschillende culturen en de tradities, doet hij de oproep om niet alleen in culturen te denken. Alle culturen en hun organisaties zijn in de zaal aanwezig. Dus die kennis is er. Maar mantelzorgers zijn niet alleen hun cultuur, ze zijn ook een individu, zijn vrouw, zijn van een bepaalde leeftijd, komen uit een bepaalde sociale klasse en kennen een eigen migratiegeschiedenis. Dus niet alleen op cultuur categoriseren, maar alle aspecten meenemen, dan kom je tot een goede benadering. Straks kunnen we vanuit de hier gehouden verhalen, de kennis die aanwezig is ons voordeel doen met de tips en adviezen die iedereen heeft.'

Tips uit de zaal
Vervolgens worden de organisaties gevraagd tips te geven om de ondersteuning aan mantelzorgers te verbeteren, zij brengen het volgende naar voren: 

  • Meer aandacht besteden aan de jongeren, dit naar aanleiding na een onderzoek dat gedaan is door Stichting Vobis. Ook een jongerenorganisatie wil zich hier voor inzetten en wijst erop dat het bijna een onzichtbaar probleem is maar dat de jonge mantelzorgers ernstig overbelast zijn. Er wordt een oproep gedaan om samen te werken.
  • Aandacht voor geheugenverlies en dementie.
  • Aandacht voor het feit dat de mantelzorg vaak verleend wordt door slechts één persoon binnen de familie.
  • Dat in bepaalde wijken alleen witte zorg en/of ouderenconsulenten werkzaam zijn. Dit is niet goed voor de vertrouwensrelatie en de herkenbaarheid.
  • Binnen je organisatie met vrijwilligers en bezoekers het gesprek aangaan en niet alleen activiteiten aanbieden.
  • Werken met vertrouwenspersonen/contactpersonen en spreekuren draaien bij zorgorganisaties voor iedereen die zorg nodig heeft werkt goed, wordt vanuit meerdere organisaties naar voren gebracht.
  • Thuiszorg bieden door personeel met dezelfde achtergrond. Zuster Mina, een kleine thuiszorgorganisatie, biedt zorg met personeel afkomstig uit de etnische groep zelf. De initiatiefneemster is begonnen als vrijwilliger bij De Mussen om mensen beter te kunnen bereiken en wegwijs te maken bij het verkrijgen van de juiste zorg en ondersteuning.
  • Er wordt gewezen op het feit dat sommige migrantengroepen gebrek hebben aan informatie, contacten en netwerken en dat er voor deze groepen aandacht moet zijn.
  • Vereenzaming onder oudere migranten vormt een groot probleem, waar ook meer aandacht aan besteed moet worden.
  • Er wordt gepleit voor een betere facilitering van de vrijwilligers, er wordt een steeds groter beroep gedaan op de migrantenorganisaties, maar zij moeten werken met zeer beperkte middelen. Soms kunnen sommige succesvolle activiteiten niet gecontinueerd worden, b.v. de rolstoeltoer.
  • Er wordt gewezen op veel alleenstaande vrouwen die overbelast zijn vooral onder Marokkaanse vrouwen. Vraag is: Hoe kan je deze vrouwen versterken?
  • Oproep om de krachten te bundelen en met elkaar ervaring uit te wisselen en een alliantie te vormen.
  • Oproep om als zelforganisaties ook de samenwerking te zoeken met de reguliere zorg instellingen.  

Speed daten
Tijdens het speed daten worden de aanwezigen in de gelegenheid gesteld om elkaar beter te leren kennen, ervaringen te delen en eventuele samen actie/ aandachtspunten te formuleren. Uit het rondje dat de voorzitter langs de tafels houdt komt naar voren: 

  • Vrouwen nemen vanzelfsprekend alles op zich, het overkomt ze, het is geen keus en je weet niet waar het eindigt. Het woord vrijwillig wordt hier verkeerd gebruikt, als er geen keuze is is het niet vrijwillig.
  • De vraag is ook: Hoe versterk je deze vrouwen, hoe vergroot je hun netwerk enz.
  • Wat is de rol van de man, ook zij moeten hierop aangesproken worden.
  • Het beeld dat migrantenfamilies vanzelfsprekend de zorg op zich nemen en dat de kinderen voor de ouders zullen zorgen, werkt ook tegen hen. Bij de gemeente blijven zij daarvan uitgaan, ook bij de WMO en dat terwijl er ook binnen de migrantengemeenschappen veranderingen gaande zijn en kinderen niet meer vanzelfsprekend de zorg op zich nemen. 

Afsluiting
Na het speed daten, neemt Abderrahim van PEP het woord en dankt iedereen voor hun komst, deelname en inbreng. 

Terug

praktijkverhalen

Mantelzorg Werkt!

Avond voor Vrijwilligersorganisaties 2019

klantvragen

Wat zijn zorgvrijwilligers?

Zorgvrijwilligers zijn mensen die bij het begin van hun activiteiten nog geen band hadden met de zorgvrager. Ze kiezen dus bewust voor hun bijdrage aan de zorg. Bijvoorbeeld een gepensioneerde sportleraar die bewegingslessen organiseert in een zorginstelling.

Kan PEP helpen bij de ondersteuning van mantelzorgers?

PEP helpt u daarbij met: voorlichting- en adviestrajecten, het beschikbaar stellen van tools, en methodieken, het uitvoeren van onderzoeksprojecten, het verzorgen van trainingen en workshops op maat, op open inschrijving, met e-learnings en train-de-trainer technieken.

agenda

Kom naar de Inspiratiemiddag voor Vrijwilligerscoördinatoren

Deze middag staat in het teken van buiten jouw (kantoor)hokje te kijken. En wel op twee manieren: